Postępowania sądowe dotyczące inwestycji budowlanych od lat należą do najbardziej skomplikowanych i czasochłonnych spraw rozpoznawanych przez polskie sądy gospodarcze. Wielowątkowy charakter sporów, konieczność przeprowadzania dowodów z opinii biegłych, wysoka wartość przedmiotu sporu oraz udział wielu uczestników procesu powodują, że postępowania tego rodzaju trwają często kilka lat. W odpowiedzi na problemy związane z przewlekłością postępowań ustawodawca zdecydował się na dalsze zwiększenie znaczenia mediacji w postępowaniu cywilnym, szczególnie w sprawach gospodarczych oraz budowlanych. Nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego, która weszła w życie w 2026 r., istotnie wzmacnia rolę polubownych metod rozwiązywania sporów i w praktyce zmienia podejście do prowadzenia procesów budowlanych.

Zmiany mają szczególne znaczenie dla przedsiębiorców działających w branży budowlanej, deweloperów, generalnych wykonawców, podwykonawców oraz inwestorów prywatnych. Dotychczas mediacja była często traktowana wyłącznie jako formalny etap postępowania, który strony przechodziły bez realnej próby osiągnięcia porozumienia. Po nowelizacji sytuacja uległa jednak zmianie. Odmowa udziału w mediacji lub brak rzeczywistej gotowości do prowadzenia rozmów ugodowych może obecnie wywoływać konkretne skutki procesowe i finansowe. W praktyce oznacza to, że mediacja staje się jednym z kluczowych elementów strategii prowadzenia sporów budowlanych.

1. Mediacja w postępowaniu cywilnym – podstawy prawne
Mediacja została uregulowana przede wszystkim w art. 183¹–183¹⁵ Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 183¹ § 1 KPC mediacja pozostaje dobrowolna, co przez wiele lat stanowiło jedną z podstawowych zasad postępowania mediacyjnego. Sąd mógł skierować strony do mediacji, jednak brak zgody którejkolwiek z nich powodował zazwyczaj szybki powrót sprawy na drogę tradycyjnego procesu sądowego. W praktyce prowadziło to do sytuacji, w której mediacja była postrzegana raczej jako dodatkowy obowiązek proceduralny niż realna szansa na rozwiązanie konfliktu.
Nowelizacja nie znosi formalnie zasady dobrowolności mediacji, jednak znacząco zwiększa konsekwencje odmowy udziału w postępowaniu mediacyjnym. Ustawodawca przyjął bowiem założenie, że strony powinny aktywnie dążyć do polubownego zakończenia sporu, szczególnie w sprawach gospodarczych i budowlanych, gdzie długość procesu oraz koszty postępowania mogą być wyjątkowo wysokie. W efekcie mediacja zyskuje obecnie zupełnie nowe znaczenie praktyczne.
Jedną z najistotniejszych zmian jest rozszerzenie uprawnień sądu do kierowania stron do mediacji. Po nowelizacji sąd może skierować strony do mediacji również na późniejszych etapach postępowania i może czynić to wielokrotnie. Oznacza to, że mediacja przestaje być wyłącznie jednorazowym etapem pojawiającym się na początku procesu.

2. Czy mediacja staje się obowiązkowa?
Choć przepisy nadal wskazują, że mediacja jest dobrowolna, w praktyce coraz częściej mówi się o tzw. quasi-obowiązkowej mediacji. Wynika to przede wszystkim z procesowych konsekwencji odmowy udziału w postępowaniu mediacyjnym. Strona, która ignoruje propozycje ugodowe albo odmawia mediacji bez racjonalnego uzasadnienia, musi obecnie liczyć się z ryzykiem negatywnej oceny przez sąd.
Nie oznacza to oczywiście, że każda odmowa mediacji będzie traktowana jako działanie niewłaściwe. Istnieją sytuacje, w których brak zgody na mediację może być w pełni uzasadniony. Dotyczy to przede wszystkim przypadków, w których druga strona działa w złej wierze, wcześniej wielokrotnie zrywała negocjacje albo zgłaszane roszczenia są oczywiście bezzasadne. Każdorazowo ocena sądu będzie zależeć od konkretnych okoliczności sprawy.

3. Obciążenie kosztami procesu za nieuzasadnioną odmowę mediacji
Jedną z najistotniejszych konsekwencji nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego jest zwiększenie znaczenia postawy stron przy ocenie kosztów procesu. Ustawodawca wyraźnie zaakcentował, że strony powinny aktywnie dążyć do polubownego zakończenia sporu, a brak współpracy w tym zakresie może obecnie prowadzić do negatywnych skutków finansowych. W praktyce oznacza to odejście od dotychczasowego modelu, w którym mediacja była traktowana wyłącznie jako fakultatywny element postępowania niemający większego wpływu na końcowe rozstrzygnięcie o kosztach.
Po nowelizacji sąd może uwzględniać zachowanie stron już na etapie poprzedzającym proces oraz w toku postępowania mediacyjnego. Szczególne znaczenie ma ocena, czy odmowa udziału w mediacji była rzeczywiście uzasadniona. Jeżeli sąd uzna, że strona bez racjonalnych powodów odrzucała propozycje ugodowe albo jedynie pozornie uczestniczyła w mediacji, może obciążyć ją dodatkowymi kosztami procesu, niezależnie od częściowego lub nawet całkowitego wygrania sprawy.
Takie rozwiązanie stanowi istotną zmianę filozofii postępowania cywilnego. Dotychczas dominowała zasada, zgodnie z którą koszty procesu ponosi strona przegrywająca spór. Obecnie coraz większe znaczenie ma również sposób prowadzenia postępowania i gotowość stron do podejmowania prób polubownego rozwiązania konfliktu. Ustawodawca wychodzi z założenia, że strona, która niepotrzebnie eskaluje spór i przyczynia się do wydłużenia postępowania, powinna ponosić tego konsekwencje finansowe.
W praktyce szczególnie ryzykowne może być całkowite ignorowanie propozycji mediacji, brak odpowiedzi na wezwania do rozmów ugodowych albo wykorzystywanie mediacji wyłącznie jako instrumentu opóźniania postępowania. Sąd może analizować nie tylko formalne uczestnictwo stron w mediacji, ale również rzeczywistą gotowość do negocjacji i współpracy. Oznacza to, że samo stawienie się na spotkaniu mediacyjnym nie zawsze będzie wystarczające, jeżeli zachowanie strony będzie wskazywało na całkowity brak woli osiągnięcia porozumienia.

4. Podsumowanie
Nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego stanowi jeden z najważniejszych kroków w kierunku zwiększenia znaczenia polubownych metod rozwiązywania sporów w Polsce. Szczególnie duże znaczenie zmiany te mają dla branży budowlanej, w której postępowania sądowe należą do najbardziej kosztownych i czasochłonnych.
Choć mediacja formalnie nadal pozostaje dobrowolna, praktyczne konsekwencje odmowy udziału w postępowaniu mediacyjnym powodują, że przedsiębiorcy powinni traktować ją jako realny element strategii prowadzenia sporu. Coraz częściej sukcesem nie będzie bowiem wyłącznie wygrana przed sądem, lecz szybkie i ekonomicznie uzasadnione zakończenie konfliktu.
Można spodziewać się, że w najbliższych latach mediacja stanie się jednym z podstawowych sposobów rozwiązywania sporów budowlanych. Wpływ na to będą miały nie tylko oczekiwania sądów i nowe regulacje procesowe, lecz przede wszystkim rosnące koszty prowadzenia wieloletnich postępowań sądowych oraz potrzeba zachowania stabilnych relacji biznesowych w branży budowlanej.